"onze gedachten zijn vrij"


humanisme

Zoals gezegd: Renaissance betekent letterlijk 'Wedergeboorte', en dat suggereert een nieuw begin. Gek, want we hebben het over de 16e eeuw en dan hebben we al heel wat eeuwen achter de rug. Toch wilden de Renaissancedenkers graag met een schone lei verder.  

Dat had een reden. Daarvoor kijken we even naar Francesco Petrarca. Een Italiaanse schriiver die al jong gefascineerd was door de klassieke geschriften. Met name de ideeën van Cicero (een romeins politicus) vond hij inspirerend. Van hem was de uitspraak 'onze gedachten zijn vrij'.

Dat lijkt niet zo'n hele radicale bewering, maar die denktrant was al hele lange tijd verdwenen. In de Middeleeuwen was het wereldbeeld dat God de loop der dingen bestuurde en jij je daar als mens min of meer lijdzaam aan overgaf. Typerend voor die manier van denken is dat enorme ziekte-epidemieën zoals bijvoorbeeld de pest niet gezien werden als het gevolg van een gebrekkige hygiëne maar als straf van God. Petrarca bombardeerde de Middeleeuwen tot 'de Donkere Eeuwen' een wat onsympathieke beschrijving die duidelijk wilde afrekenen met die tijd. Het god-gecentreerde mystieke denken uit die tijd werd vervangen door een rationele, wetenschappelijke kijk op de dingen die de mens in het middelpunt zette. Gestimuleerd door het besef dat de Grieken en Romeinen tot een hele hoop in staat waren geweest, wilde Petrarca de Italianen eraan herinneren dat zij de erfgenamen waren van deze geweldige beschaving. Zowel op politiek terrein als cultureel, wetenschappelijk en filosofisch terrein. Niet zo gek dus dat Petrarca de eerste humanist genoemd wordt.

Een andere schrijver die we niet mogen vergeten is Giovanni Pico della Mirandola. Hij is de schrijver van de 'Oratio de Hominis Dignitate' ofwel 'Oratie over de menselijke waardigheid'. Vanuit een diepgelovig perspectief introduceert hij de mens als een zich vrij vormend wezen. Zijn Oratie wordt als één van de belangrijkste fundamenten van het humanisme beschouwd. In het volgende fragment laat hij God tegen Adam spreken:

'Jij bent aan geen enkele beperking onderworpen. Jij zult voor jezelf je natuur bepalen naar je eigen vrije wil waaraan ik je heb toevertrouwd (...). Als vrij en soeverein kunstenaar moet jij als het ware je eigen beeldhouwer zijn en jezelf uitbeelden in de vorm die je verkiest.' Je kunt ontaarden in de lagere vormen, de dierlijke, maar je kunt ook door eigen wilsbesluit herboren worden in de hogere vormen, die goddelijk zijn'.

de klassieken

De Grieken en Romeinen worden 'tot leven gewekt' en zijn een grote bron van inspiratie. Voor de modellering naar De Klassieken waren natuurlijk veel architecten, schilders en beeldhouwers nodig. Zij moesten immers vorm geven aan de nieuwe identificatie.

In de Middeleeuwen hadden kunstenaars nog een lage maatschappelijke status. Een schilder of beeldhouwer was ambachtsman, net als de smid of een metselaar. De kerk was hun belangrijkste opdrachtgever en al het gemaakte werk diende een religieus doel. Nu werden echter ook particulieren, zoals de rijke bankiersfamilie De Medici, opdrachtgevers. Zo kwam contact tussen humanistische geleerden en kunstenaars op gang, en de uitwisseling van filosofische opvattingen over kunst, creativiteit en inspiratie verhoogden de status van het kunstenaarschap. Deze ontwikkeling leidde ertoe dat beeldende kunst opklom van het middeleeuws handwerk, gemaakt door anonieme ambachtslieden, naar het niveau van de vrije kunsten. Men realiseerde zich dat deze ambachtslieden in wezen niet veel verschilden van de wetenschappers en denkers in hun creatieve arbeid. De kunst werd intellectueler van karakter en kreeg dezelfde status als muziek, retorica, mathematica en geometrie.

Vanaf dat moment wordt er gesigneerd, de individuele kunstenaar is geboren.

In de 16e eeuw werd in Frankrijk de Académie opgericht, waar onderwijs in de zeven vrije kunsten geboden werd. Deze opleiding bracht jonge mensen in contact met de klassieke theorieën over de kunst, zij werden geschoold in de 'regels' uit de Oudheid. Navolging van oude meesters was het ideaal. Kunstenaars lazen klassieke geschriften en maakten studiereizen naar Italië.

In het werk van deze nieuwe kunstenaars is de invloed van de klassieken dan ook makkelijk te herkennen. Naast bijbelse voorstellingen komen er nu ook veel mythologische voorstellingen die bevolkt worden door prachtige lichamen gehuld in draperieën die rechtstreeks uit de Oudheid lijken te komen.

Een van de belangrijkste filosofieën van de Grieken was dat wat mooi was, ook goed was. En andersom. Om die reden hadden de grieken een absolute obsessie voor de de ideale verhoudingen. Of dat nu om een lichaam of een gebouw ging. En de meest harmonieuze verhoudingen konden gevonden door de natuur grondig te bestuderen. Zo kon de goddelijke harmonie van de schepping ontrafeld worden! Eén van de wetmatigheden die door de grieken al was ontdekt noemen we 'de gulden snede'. Onder andere de toepassing hiervan in hun architectuur wordt eindeloos bestudeerd en er verschijnen vuistdikke boeken over de bouwkunst uit de Oudheid. 


Er was sprake van een ware explosie van de verspreiding van kennis, veroorzaakt door de toepassing van de boekdrukkunst. Nieuwe technieken in kunst, poëzie en architectuur leidden tot een radicale verandering in de stijl en de inhoud van de kunsten en letteren. In deze visie verrees Europa na een lange periode als achtergesteld gebied en bloeide de handel op, gestimuleerd door de ontdekkingsreizen. De Italiaanse renaissance wordt daarom vaak bestempeld als het begin van het "moderne" tijdperk.  

natuur

Het bestuderen van de omringende wereld om erachter te komen hoe dingen in elkaar zitten is een hele rationele, empirische benadering die duidelijk een breuk met het denken uit de Middeleeuwen is.

Ook door studie van planten, dieren of menselijke lichamen deed mens kennis op, over bijvoorbeeld menselijke anatomie. Door te begrijpen hoe het pezen en spieren aan botten zitten werd het mogelijk een lichaam correct weer te geven.


kunst 

De invloed van de klassieken, het humanistische denken en de studie van natuur zijn alledrie terug te zien in dit schilderij van Massacio. Het verbeeld een scene uit het leven van Jezus. Een bijbelse voorstelling dus. 

Het humanisme gaf een impuls aan het zo menselijk mogelijk verbeelden van heiligen.
 Emoties, discussies en driftige gebaren zien we terug bijvoorbeeld in deze 'sacra conversazione' van Massacio.

Ook zie je dat door de uitvinding van perspectief de figuren natuurlijker in een ruimte worden geplaatst en het gebouw rechts perspectivisch correct naar verkleind is. Hun kleding heeft door het sterke licht-donkercontrast (chiaroscuro) plasticiteit en valt mede door de studie van anatomie op een natuurlijke manier over hun lichamen. Het natuurlijke landschap in de achtergrond, dat vakkundig met atmosferisch perspectief is geschilderd laat zien dat de Renaissance-schilders goed om zich heen keken tijdens hun reizen. 

De invloed van de klassieken is terug te vinden in de kleding en de architectuur. Maar afgezien daarvan zie je ook dat de compositie van dit fresco helder en overzichtelijk is. Harmonieus zou je kunnen zeggen, precies dat waar de renaissancemens voor ging.