bas jan ader

In een interview zei hij eens geboeid te zijn door de tragiek van het vallen en het verband dat er bestaat met de mislukking, met falen. Wat hem vooral fascineerde was het moment van loslaten, van het zich overgeven aan de zwaartekracht en de onvermijdelijkheid van de val die daarvan het gevolg is.

Nadat hij in naam van 'Fall 2' de gracht in fietste zouden nog vele vallen volgen, die allemaal zijn vastgelegd op film. In een opname van 'Nightfall' (1971) is bijvoorbeeld te zien hoe de lange, tengere gestalte van Ader zich inspant om een grote steen in de lucht te tillen. De kunstenaar weet het blok enige ogenblikken ter hoogte van zijn borst omhoog te houden alvorens hij het aan de zwaartekracht overgeeft en de steen op een lamp aan zijn voeten neerklettert. Het licht gaat uit, maar de camera blijft doorlopen terwijl de gestalte nog een moment roerloos in het donker blijft staan.

De performance lijkt haast een symbool voor de noodlottige wijze waarop de kunstenaar enige jaren later teneinde komt en waarover sindsdien hevig wordt gespeculeerd. In 1975 laat de kunstenaar het vasteland van Cape Cod achter zich om met een zeilbootje de Atlantische Oceaan over te steken. Enkele maanden later wordt zijn boot echter leeg teruggevonden, van Ader zelf geen spoor. Het hoeft gezien de aard van zijn oeuvre niet te verbazen dat zich over Aders plotselinge verdwijning allerlei verschillende theorieën de ronde doen. Was het een ongeluk, simpelweg een 'bedrijfsongeval', of ging het om een geplande dood?

De oversteek van Amerika naar Europa was gepland als het slotstuk van een driedelig werk met de naam 'In search of the miraculous'. Ader behelsde met de onderneming een zoektocht naar het metafysische, naar de essentie van het bestaan. Zoals vaker in zijn werk betrof het een soort krachtmeting: de tengere kunstenaar tegen de elementen. Hij gaf zich net als in zijn eerdere reeks vallen over aan de wetten van de natuur. Met het achter zich laten van de kust wisselde hij de vaste grond onder zijn voeten voor de grote, woeste leegte van de oceaan die zich voor hem uitstrekte. Niet voor niets wordt de raadselachtige verdwijning van de kunstenaar door sommigen als de ultieme kroon op zijn oeuvre beschouwd. Het zou er een sublimatie van zijn, omdat de kunstenaar met 'In search of the miraculous' als het ware de dood overstijgt. 


Hoe we de verdwijning van Ader ook willen interpreteren, het is een gegeven dat in alle werken die hij naliet het zoeken misschien wel belangrijker is dan het vinden. Ader bevroeg alles in zijn werk en ging vaak op zoek naar de grenzen van dingen, maar zelden of nooit kwam hij tot een eenduidig antwoord.


door Lauranne Staat